تربیت از دیدگاه نهج‏البلاغه (2)/ کاظم محبیان

در نظام تربیتی اسلامی در تعلیم و تربیت انسان، بر هر دو بعد جمع‏گرایی و فردگرایی تأکید می‏شود.

تربیت از دیدگاه نهج‏البلاغه قسمت دوم:

جنبه عقلانی

یکی از مهم‏ترین جنبه‏های نظام تربیتی از دیدگاه نهج‏البلاغه، تکیه بر عقل و استفاده از روش عقلانی در برخورد با امور است؛ چنان‏که یکی از وظایف پیامبران در قبال مردم در طی مدت نبوتشان این بوده است که گنج‏های پنهانی عقل‏ها را آشکار سازند. استفاده از روش عقلانی با تکیه بر استدلال و دلیل و برهان در همه موارد به‏غیر از دریافت‏های الهی نظیر کاوش درباره آفرینش توصیه شده است؛ زیرا تفکر در باب آفرینش و وجود پروردگار با توجه به عظمت آن، عقل‏ها را متحیر می‏سازد و وسعت و دامنه آن برای تفکر غیرممکن است و نمی‏توان برای آنها مثالی فرض کرد و تشبیهی یافت.

 

تکیه بر درک و فهم ناشی از بصیرت عقلانی برای انجام‏اعمال به‏دور از اشتباه و گمراهی، و استفاده از عقل به‏عنوان عامل کنترل هواهای نفسانی و عامل ایجادکننده صبر و بردباری، بکرات و در خطبه‏های متعدد مطرح شده است. در این زمینه، مستندترین کتاب برای بهره‏گیری روش عقلانی، قرآن کریم و سنت پیامبران توصیه شده است.

 

به‏طور کلی شخص عاقل در نهج‏البلاغه بدین صورت توصیف شده است که با چشمِ قلبش پایان کار را می‏نگرد و پستی و بلندی‏های آن را تشخیص می‏دهد و با بینایی عمل می‏کند، بر شهوات و هوس‏های خود مسلط است، در راه تکامل گام برمی‏دارد، با اعتقاد به آخرت دنیا را نادیده می‏انگارد، در جهت رضایت پروردگار خویش عمل می‏کند، با حرکت در مسیر حق با روش اعتدال گام برمی‏دارد و از تجربیات خویش استفاده می‏کند و از مشاوره و پند و اندرز ابایی ندارد، کم‏سخن می‏گوید و اساس روابط اجتماعی خود را بر دوستی و محبت و عدالت پی‏ریزی می‏کند. و به‏طور کلی خط‏مشی زندگی شخص عاقل در نهج‏البلاغه بدین صورت خلاصه شده است: «برای شخص عاقل درست نیست که حرکتش جز در یکی ازاین سه جهت باشد:برای اصلاح امور زندگی یا در راه آخرت یا در لذت غیرحرام» (حکمت39) 

جنبه معنوی

این جنبه از نظام تربیتی، در تربیت انسان باتقوا و مخلص، با ایمان راسخ به وحدانیت پروردگار و توانایی مطلق او در تسلط به زندگی موجودات و گرایش به طبیعت با اعتقاد به ترس از خدا و پیروی از واجبات او آشکار است؛ انسانی که در هر حال و در هر زمان و در هر موقعیت، به یاد خدا زاهدانه زندگی می‏کند، پیوسته به او متوسل می‏شود، واز او هدایت می‏پذیرد به این اعتقاد که «او کفایت‏کننده ما و بهترین وکیل است» (خطبه182)

 

امام (ع) در این‏باره در نهج‏البلاغه می‏فرماید: ستایش مخصوص خداوندی است که ... از او استعانت می‏طلبم؛ استعانت کسی که به فضل پروردگار امیدوار است، به سودش آرزومند، از زیان نرساندنش مطمئن، به قدرت او معترف، و به گفتار و کردار او معتقد است (خطبه 182)

 

اخلاق، والاترین رتبه تقرب انسان به پروردگار خویش است؛ بنابراین، ازلحاظ معنوی و روحی بر انسان واجب است که در مسیر عمل، گفتار و کردار مخلصانه گام نهد و عمل کند، زیرا محبوب‏ترین بنده نزد خداوند همانا مخلص‏ترین او است به‏ویژه اگر این اخلاص در گواهی انسان به وحدانیت و ایمان به خداوند یکتا باشد. چنان‏که امام (ع) در نهج‏البلاغه می‏فرمایند: برترین وسیله که متوسلان می‏توانند با آن به‏سوی خدا تقرب جویند ... کلمه «اخلاص» [شهادت به یگانگی خدا در رسالتپیامبرو این مسیر مخلصانه عبارت است(ص)] است که هماهنگ با سرشت بشر است. (خطبه 110)

 

از اعتقاد به پیشبرد عدالت و پیروزی حق، شرکت در جهاد علیه باطل و برتری ایمان، بروز صبر و بردباری دربرابر ناراحتی‏ها و کوشش پیگیر با دشمن و استقامت در برابر ملزماتی که از بعد معنوی باید هدف تربیت قرار گیرد.

 

جنبه اجتماعی

در نظام تربیتی اسلامی در تعلیم و تربیت انسان، بر هر دو بعد جمع‏گرایی و فردگرایی تأکید می‏شود. به همان‏سان که افراد تربیت‏شده پایه‏های یک جامعه سالم و مسلمان را پی‏ریزی می‏کنند، یک جامعه متکی بر روابط اجتماعی عادلانه و اسلامی، زمینه‏ساز موقعیت‏هایی است که هر یک به‏نوبه خود می‏توانند در تکوین مثبت شخصیت معنوی و اجتماعی فرد تأثیر به‏سزایی داشته باشد. بدین‏جهت، این بعد تربیتی با اهمیت خاصی متأثر از نظریات عقیدتی اسلام، در نهج‏البلاغه مطرح شده و امام علی (ع) هم به آن توجه داشته است.

 

نظام روابط اجتماعی مبتنی بر انس و محبت، اتحاد و دوستی، عدالت و حق‏جویی، تواضع و فروتنی، نیکی و احسان، و عفو و بخشش، زمینه رشد ابعاد مختلف شخصیت انسان را در جامعه اسلامی فراهم می‏سازد. استمرار روابط خویشاوندی و نیاز انسان به شرکت در این روابط، موضوعی است که در نهج‏البلاغه تأکید شده است: ای مردم! انسان هر اندازه که ثروتمند باشد، از بستگان و اقوام خود بی‏نیاز نیست؛ که از وی با زبان و دست دفاع کنندخویشاوندان، بزرگ‏ترین گروهی هستند که از انسان پشتیبانی می‏کنند و پراکندگی و ناراحتی او را ازبین می‏برند، و در آن هنگام که حادثه‏ای پیش آید، آنها به او پرعاطفه‏ترین مردم‏اند.(خطبه 23)

 

و در این نوع ارتباطات انسانی، عواملی نظیر طبقه اجتماعی، مال و ثروت، نژاد، و رنگ و دین نباید دخالت داشته باشد؛ چنان‏که پیامبر (ص) درباره انصار توصیه فرمود که «با نیکان آنها به نیکی رفتار کنید و از بدکاران آنها درگذرید!» (خطبه 66)

 

در خطبه 205 آمده است: آنگاه که حکومت و زمامداری به من رسید، در کتاب خدا نظر انداختم، و از هر دستوری که داده و هر امری که فرموده است، متابعت کردم؛ و به سنت و روشپیامبر (ص) توجه و به آن اقتدا کردم.

 

اتحاد به‏عنوان مهم‏ترین ثمرات بیعت در جهاد علیه ظلم و ستم اجتماعی و استقرار عدالت مطرح شده است. اتحاد، نطفه هر فتنه‏ای را در بطن خود خفه می‏کند و زمینه رشد را در اجتماع برای فرد فراهم می‏سازد. به‏طور کلی، نظام روابط اجتماعی بر حفظ حقوق همدیگر استوار است؛ چنان‏که در خطبه 216 آمده است: برای شما لازم است که یکدیگر را بر ادای حقوق نصیحت و در انجام آن به‏خوبی همکاری کنید. 

 

یکی دیگر از مسایل مهم در بعد اجتماعی تربیت از دیدگاه نهج‏البلاغه، پی‏ریزی جامعه‏ای متکی بر اخلاق اسلامی است که در آن انسان‏های باتقوا، زاهد، باایمان، عاقل و آگاه، متواضع و صادق و عادل تربیت شوند و بدینوسیله ثمرات چشمگیر تربیت اسلامی را مشخص سازند. از این دیدگاه، قابلیت تأثیرپذیری فرد از جمع و جمع از فرد و قابلیت تغییر رفتار فرد ازنظر تربیت مطرح شده است (خطبه 238)

 

از آنچه گفته شد، چنین برمی‏آید که » تشکل سازنده در جامعه اسلامی مطرح و هدف است. مسلمانان باید مسلمانان بایددست اتحاد به هم بدهند و در عمل از پراکندگی بپرهیزند تا حق را در هر زمان و موقعیت تحقق بخشند و سرپرست اقطار زمینی شوند و لطف و مراحم پروردگار را نصیب خود سازند.

 

و در نهایت باید گفت که اساس روابط اجتماعی در اسلام و حقوق اقشار مختلف مردم در قبال یکدیگر، کاملاً در نهج‏البلاغه مشخص است؛ از جمله: حق کوچک‏تر بر بزرگ‏تر، حق والی بر رعیت، حق رهبریت بر امت و برعکس که در تبیین اهداف تربیت اسلامی باید بر آن تأکید شود.

 

به قلم فاضل ارجمند کاظم محبیان، عضو مجمع طلاب و فضلای شهرستان تکاب

ادامه دارد...

برای مطالعه مطالب مرتبط بر روی لینک زیر کلیک نمائید:

 

تربیت از دیدگاه نهج‏البلاغه (1)/ کاظم محبیان

اندیشه سیاسی علما در تکوین دولت مدرن به قلم رنجبر

سخنرانی حجت الاسلام خدمتی درکارگاه مدیریت زمان

29 بهمن 1391
تعداد بازدید:  3035 مرتبه

نظرات کاربران

ali در ساعت 13:38:10  تاریخ   1 اسفند 1391  گفته:     

سلام

استفاده کردیم .

 

0
6
  • آخرين عناوين

  • پربازديدها

  • آرشيو

بازدید امروز:45

بازدید دیروز: 913

بازدید کل: 8391882

حقوق این وبسایت محفوظ بوده و متعلق به مجمع طلاب و فضلای شهرستان تکاب می باشد.