قرب الی الله از منظر قرآن کریم(4)/حجت‌الاسلام صدری

در نظام معارفی قرآن، صراط مستقیم یگانه راهی است که انسان را به مقام قرب‌ الهی می‌رساند. این راه همان راه بندگی خداست

راه‌ رسیدن به قرب الهی

در نظام معارفی قرآن، صراط مستقیم یگانه راهی است که انسان را به مقام قرب الهی میرساند. این راه همان راه بندگی خداست که مانند روحی در کالبد دیگر راهها (سبل) جریان دارد. هرسبیلی به اندازه بهره ای که حقیقتا از صراط مستقیم دارد، انسان را به مقام قرب الی اللّه میرساند.

طبق آیات قرآن، انسان میتواند از طریق توجه به رابطه وجودی خود با خدا، توجه به آیات آفاقی و انفسی و توسل به اسمای حسنای الهی، کرنش و بندگی در مقابل فرمانروای مطلق هستی، به مراتبی از قرب نائل آید. گام گذاردن در میدان قرب الهی با اسلام شروع میشود و بنده با سیر در مراتب ایمان، تقوا و برّ، منزل به منزل مراحل قرب الهی را میپیماید.

 

آنگونه که قبلا اشاره شد، قرب حقیقتی است که دارای مراتب است و قرآن نیز این مطلب را تأیید می‌نماید. شرط داخل شدن در مراتب قرب الهی از نگاه قرآن کریم، ایمان به خداوند است و هر چه ایمان عمیق‌تر شود، به شدت قرب نیز افزوده می‌شود. قرآن کریم برای رسیدن به این مقام و داخل شدن در زمره مقربین، راه‌کارهایی ارائه نموده و دستوراتی را بیان کرده است که به آنها می‌پردازیم.

 

1. ایمان حقیقی

قرب یکی از مفاهیم عام اخلاقی است و دسته‌های گسترده‌ای را در بر می‌گیرد. به همین سبب اولین گروه که در این مقام وارد می‌شوند مؤمنان هستند. با ایمان آوردن به خداوند تعالی انسان به او نزدیک می‌شود و هر چه بر ایمانش افزوده گردد، از درجات قرب معنوی بالا رفته و به قرب نهایی می‌رسد. قرآن کریم در این باره می‌فرماید: «أُولئِک هُمُ الْمُؤمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ کرِیمٌ» 1

 

مراد از درجات در: «لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ» مراتب قرب به خدا است. اين حكمى است كه خداوند كرده و فرموده: ايمان حقيقى تنها در دل آن كسانى ثابت و مستقر گشته كه داراى پنج صفت  باشند. «إِنَّمَا الْمُؤمِنُونَ الَّذِینَ إِذا ذُکرَ اللّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذا تُلِیتْ عَلَیهِمْ آیاتُهُ زادَتْهُمْ إِیماناً وَعَلی رَبِّهِمْ یتَوَکلُونَ. الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ ینْفِقُونَ» 2

 

اينكه فرمود: «لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ كَرِيمٌ»، مغفرت به معناى گذشت الهى از گناهان است و رزق كريم، نعمت‏هاى بهشتى است كه نيكان از آن ارتزاق مى‏كنند و اين تعبير در چند جاى قرآن آمده است. از همين جا معلوم مى‏شود كه منظور از «درجات» در جمله «لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ» مراتب قرب و منزلت و درجات كرامت معنوى است، براى اينكه مغفرت و جنّت از آثار مراتب قرب به خداى سبحان و فروع آن است. البته درجاتى كه خداى تعالى در اين آيه براى مؤمنين نامبرده اثبات مى‏كند تمامى آن براى فرد فرد مؤمنين نيست، بلكه مجموع آن براى مجموع مؤمنين است، براى اينكه درجات مذكور از آثار و لوازم ايمان است. چون ايمان داراى مراتب مختلفى است، لذا درجات هم كه خداوند به ازاى آن مى‏دهد مختلف مى‏باشد، بعضى از مؤمنين كسانى هستند كه يكى از آن درجات را دارا مى‏شوند، بعضى ديگر دو درجه و بعضى چند درجه بحسب اختلافى كه در مراتب ايمان ايشان است. 3

2. یاد خدا

قرآن بر تذکر و یاد خداوند بسیار تأکید می‌کند و آن را برای هدایت انسان‌ها کارآمد می‌داند. خداوند خطاب به پیامبر (ص) می‌فرماید: « فذکّر إن نفعت الذکری». یکی از راه‌هایی که قرآن کریم برای رسیدن به قرب الهی معرفی می‌کند، یاد خداوند است. «وَاذْکرْ رَبَّک فِی نَفْسِک تَضَرُّعاً وَخِیفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالآصالِ وَلا تَکنْ مِنَ الْغافِلِینَ. إِنَّ الَّذِینَ عِنْدَ رَبِّک لا یسْتَکبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَیسَبِّحُونَهُ وَلَهُ یسْجُدُونَ». 5

 

قرب به خدا فقط به وسيله ياد و ذكر او حاصل مى‏شود «إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَ يُسَبِّحُونَهُ وَ لَهُ يَسْجُدُونَ» ظاهر سياق آيه مى‏رساند كه در مقام بيان علت امرى است كه در آيه سابق بود، بنا براين، معنايش اين است: بياد پروردگارت باش... و از غافلین مباش، زيرا كسانى كه نزد پروردگارت هستند، همين گونه‌اند، يعنى به ياد آر پروردگارت را تا از كسانى باشى كه نزد پروردگارت هستند، و از زمره آنان خارج نشوى. 6

 

كلمه «عِنْدَ رَبِّكَ» قرب مكانى نيست، زيرا خداوند مكانى ندارد، بلكه اشاره به قرب مقامى است، يعنى آنها با آن همه موقعيت و مقام باز در بندگى و ياد خدا و سجده و تسبيح كوتاهى ندارند.  این جمله در موضع بيان علّت امر و نهى است و مقصود كسى است كه براى او حضور نزد خدا حاصل شود از قبيل انبيا و رسولان و جانشينانشان در سلسله صعود و ملائكه مقرّبين در سلسله نزول. 8 و به همين بيان روشن شد كه منظور از اينكه فرمود: كسانى كه نزد پروردگار توأند، تنها ملائكه نيستند، چنان‌كه بعضى از مفسرين گفته‏اند، زيرا معنا ندارد گفته شود که تو اين چنين به ياد پروردگارت باش، براى اينكه ملائكه همين طور به ياد اويند، بلكه از لفظ «عِنْدَ رَبِّكَ» استفاده مى‏شود كه مقصود مطلق مقربين درگاه خدايند، چون اين تعبيرى است كه حضور بدون غيبت را مى‏رساند. 9

 

و از این آيه استفاده مى‏شود كه قرب به خدا تنها به وسيله ياد و ذكر او حاصل مى‏شود، و به وسيله ذكر است كه حجاب‏هاى حائل ميان او و بنده‏اش بر طرف مى‏گردد، و اگر ذكرى در كار نباشد جميع موجودات نسبت به نزديكى به او و دورى از او يكسان مى‏بودند و از اين نظر هيچ اختلافى ميان موجودات نمى‏بود كه يكى به او نزديكتر و يكى دورتر باشد.

 

3. عمل صالح در سایه ایمان

قرآن کریم در بیشتر موارد به دنبال ایمان، عمل صالح را آورده است که این مطلب اهمیت عمل صالح را می‌رساند. نکته بسیار مهمی که می‌توان از دنبال هم آمدن ایمان و عمل صالح استفاده کرد این است که ایمان و عمل صالح مانند دو بال برای پرواز هستند که هر کدام به تنهایی انسان را قادر بر پرواز نمی‌سازند بلکه وقتی هر دو باشند می‌توان پرواز کرد و به سوی خدا اوج گرفت و به قرب او رسید. پس از مهمترین آثار عمل، قرب به خداوند است.

 

قرآن در این باره می‌فرماید: «وَما أَمْوالُکمْ وَلا أَوْلادُکمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکمْ عِنْدَنا زُلْفی إِلاّ مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِک لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَهُمْ فِی الْغُرُفاتِ آمِنُونَ». 10  اموال و اولاد شما که در سعادت خود به آنها اعتماد می‌کنید چیزی نیست که شما را به ما نزدیک سازد؛ مگر اینکه ایمان و عمل صالح داشته باشید و با مال و فرزندان خود عمل صالح انجام دهید. مال خود را در راه خدا انفاق نموده و با آن، ايمان و عمل صالح را تزويج و تبليغ كنید و در میان سايرين نيز منتشر سازید و اولاد خود را با تربيت دينى بار آورید. چنين افرادى پاداش دو چندان خواهند داشت. «فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ» دو چندان بودن پاداش براى اين است كه هم خود هدايت يافتند و هم ديگران را هدايت كردند.11

 

آیه دیگری که این مطلب را تأیید می‌کند: «وَمِنَ الأَعْرابِ مَنْ یؤمِنُ بِاللّهِ وَالْیوْمِ الآخِرِ وَیتَّخِذُ ما ینْفِقُ قُرُباتٍ عِنْدَ اللّهِ وَصَلَواتِ الرَّسُولِ أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ سَیدْخِلُهُمُ اللّهُ فِی رَحْمَتِهِ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ». 12 معناى آيه اين است که برخى از باديه‏نشينان كسانى هستند كه ايمان به خدا و روز جزا دارند و انفاق در راه خدا و توابع آن را- كه همان درود و دعاى رسول خدا (ص) به خير و بركت است 13 را وسيله‏ تقرّب به پروردگار مى‏دانند. آگاه باشيد كه اين انفاق و دعاى خير رسول خدا (ص) مايه تقرب ايشان است و خداوند وعده داده است كه ايشان را داخل رحمت خود كند، براى اينكه خداوند آمرزنده گناهان و مهربان با بندگان و اطاعت‏كاران است. همچنین قرآن کریم گروهی را به عنوان مقربین درگاه خود معرفی می کند که همانا آنان سابقون هستند. «وَالسّابِقُونَ السّابِقُونَ. أُولئِک الْمُقَرَّبُونَ».14 و در آیه دیگر سابقون به کسانی اطلاق می‌شود که عمل خیر انجام می‌دهند. «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکتابَ الَّذِینَ اصْطَفَینا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَیراتِ بِإِذْنِ اللّهِ ذلِک هُوَ الْفَضْلُ الْکبِیرُ».15 از میان بندگان خداوند که برخی از آنها برگزیده او هستند، گروهی مرتکب خطا می‌شوند و گروهی نیز میانه رو و دسته‌ای از آنها به واسطه خیرات از آنها سبقت می‌گیرند. اینان سابقون هستند که به درگاه خداوند مقرّبند.16

 

بنابر این انسان با ایمان به خداوند و اعتقاد به غیب وارد درجات قرب الهی می‌شود و برای اینکه از درجات بالاتر قرب بهره‌مند گردد باید عمل صالح انجام دهد وگرنه صرف ایمان بدون عمل نیک موجب سعادت نمی‌شود. خداوند در قرآن کریم اشاره‌ای به این واقعیت دارد که عمل صالح موجب بالا رفتن ایمان است. «إِلَیهِ یصْعَدُ الْکلِمُ الطَّیبُ وَالْعَمَلُ الصّالِحُ یرْفَعُهُ»17 در روایت آمده که منظور از کلمه پاک ایمان است. «عن الرضا (عليه السلام) في قوله تعالى: إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ، قال: الكلم الطيب هو قول المؤمن: لا إله إلا الله، محمد رسول الله، علي ولي الله و خليفته حقا، و خلفاؤه خلفاء الله.18 ایمان و اعتقاد صادق به سوی خداوند بالا می‌رود؛ زیرا ایمان فی نفسه خوب است؛ اما آنچه ایمان را ترفیع می‌دهد عمل صالح است.19علامه طباطبایی در تفسیر آیه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ»20 می‌فرماید: سؤالی که در اینجا مطرح می‌شود این است که چرا خداوند مؤمنین را به ایمان و عمل صالح توصیف می‌کند؛ اما هدایت را مستند به ایمان آنها می‌سازد. سپس می‌گوید: ایمان به تنهایی می‌تواند موجب قرب به حق شود؛ ولی آنچه انسان را از درجات قرب بالا می‌برد عمل نیک است. 21

 

 

پی نوشت ها:

1. انفال، آیه 4

2. انفال، آیه 2و3

3.  تفسیر المیزان، ج9، ص9

4. سوره اعلی، آیه 9.

5. سوره اعراف، آیه 205و206

6. تفسیر المیزان، ج8، ص399.

7. تفسیر نمونه، ج7، ص74.

8. تفسیر بیان السعاده، ج5، ص518.

9. تفسیر المیزان، ج14، ص266.

10. سوره سبأ، آیه37.

11. تفسیر المیزان، ج16، ص409.

12. سوره توبه، آیه99.

13. تفسیر المیزان، ج9، ص390.

14. سوره واقعه، آیه9و10.

15. سوره فاطر، آیه32.

16. تفسیر المیزان، ج17، ص47.

17. سوره فاطر، آیه10.

18. البرهان في تفسير القرآن، ج‏4، ص: 539

19. تفسیر المیزان، ج17،ص24.

20. سوره یونس، آیه9.

21. تفسیر المیزان، ج10، ص13 و ج11، ص170.

 

 

ادامه دارد ... 

 

حجت الاسلام حسین صدری، عضو مجمع طلاب و فضلای شهرستان تکاب

 

لینک مطالب مرتبط:

 

قرب الی الله از منظر قرآن کریم(1)/ حجت الاسلام صدری

 

قرب الی الله از منظر قرآن کریم(2)/حجت‌الاسلام صدری

 

قرب الی الله از منظر قرآن کریم(3)/حجت‌الاسلام صدری

 

28 اسفند 1391
تعداد بازدید:  4113 مرتبه

نظرات کاربران

این مطلب فاقد نظر می باشد.

  • آخرين عناوين

  • پربازديدها

  • آرشيو

بازدید امروز:756

بازدید دیروز: 1501

بازدید کل: 8112358

حقوق این وبسایت محفوظ بوده و متعلق به مجمع طلاب و فضلای شهرستان تکاب می باشد.